Assertiviteit

(Bron: Jeffrey Wijnberg en Tatjana Kratochvil, Wat je denkt, dat ben jezelf)

Inleiding
Assertiviteit was voor mij onbekend. Ik kon geen nee zeggen wanneer dat nodig was. Vanaf het begin dat ik bij HSK in behandeling was, was ik er van overtuigd dat ik een assertiviteittraining nodig had. Regelmatig kwam dit onderwerp tijdens de sessies ter sprake. Tijdens de tussentijdse evaluatie in december heb ik dit weer aangegeven als een essentieel onderdeel van het Burn-in proces. Mijn psychologe gaf mij te kennen dat deze training pas effectief was op het moment dat ik weer aan het werk zou zijn. Deze training is namelijk gebaseerd op cases die je in de praktijk tegenkomt en waar je problemen mee hebt.
Aangezien ik in december nog niet aan het werk was kon ik nog niet met dit, voor mij belangrijke onderdeel, beginnen. Tijdens de volgende sessie in februari, bleek echter dat ik een dergelijke training helemaal niet meer nodig had. Het blijkt achteraf dat ik, onbewust door alle trainingen en therapieën, erg veranderd ben en wel degelijk assertieve ben geworden. Dit blijkt o.a. uit de manier waarop ik met het reintegratie proces ben omgegaan. Het feit dat ik mijn eigen reintegratieplan met de randvoorwaarden heb opgesteld en me hard gemaakt heb om dit door te voeren, is een goed bewijs. Ook het feit dat ik de positieve reacties op deze homepage zonder nadenken als onderdeel op deze homepage geplaatst heb. Een half jaar geleden zou ik dat nooit hebben gedaan. De zaken die ik toen positief afhandelde waren normaal en ik dacht dat het van mij werd verwacht. Ik kon uren, soms dagen tobben over een paar negatieve zaken ondanks de vele positieve zaken. Ik weet nu dat ik de enige ben geweest die dat van mezelf verwachte, een belangrijk inzicht dus.
Daarnaast ben ik vanaf 13 februari een ‘dagboek’ bij gaan houden waarin ik een korte weergave geef van mijn dagelijkse ervaringen. Hierin staan zowel de positieve en negatieve ervaringen vermeld. Ik heb dit ‘dagboek’, voordat de HSK sessie geplant stond, uitgeprint en nog eens teruggelezen. Ik was verbaasd over mezelf wat ik allemaal aan positieve zaken in de afgelopen tijd heb ervaren en (onbewust) geleerd heb.
Tijdens de sessie is toen besloten dat het niet zinvol zou zijn om een assertiviteittraining te volgen, als er niets te leren is. Dit geeft mij nu een heel goed gevoel omdat ik het allemaal zelf in de hand heb en ik keuzes kan maken wanneer en over wat ik wil, met daarbij behorende consequenties. Ik denk dat ik met name veel geleerd het door goed gebruik te maken van de RET principes. Doordat ik intensief RET heb toegepast, heb ik de basisprincipes onbewust leren gebruiken tijdens momenten dat rationeel denken nodig is. Dit heeft een directe relatie met assertiviteit omdat rationeel denken los gemaakt is van je irrationele gedachten en het vaak bijbehorende negatieve gevoel. Rationeel denken is voor mij de key geweest tot assertiviteit.

Assertiviteit
Assertief verwijst naar gedrag en levert zelfbewustzijn, doortastendheid en zelfverzekerdheid op. Je zegt wat je bedoeld en je bedoeld wat je zegt, je durft nee te zeggen als je iets niet wilt zonder je schuldig te voelen en je durft te uiten zoals je jezelf voelt. Maar in het bijzonder is het een andere manier van denken. Je bent je meer bewust van de keuzes die je maakt en je ervaart een gevoel van vrijheid dat je in staat stelt je eigen grenzen te bepalen. Tegenslagen worden nieuwe uitdagingen en onmogelijkheden worden moeilijkheden die te overwinnen zijn.
Assertief gedragen betekent niet dat je altijd doet waar je zelf zin in hebt, dat zou doorslaan naar geen rekening houden met anderen. Nogmaals betekend assertief dat je keuzes kunt maken, dus je bepaalt zelf of je iets doet of dat je iets niet doet al naar gelang de situatie. Ook betekent het niet altijd dat je moet zeggen wat je voelt. Als het geen zin heeft om een bijdrage te leveren kun je beter niets zeggen. Je maakt wederom zelf de keuze, afhankelijk van wat je wilt bereiken. Assertiviteit Training is geen wondermiddel maar een manier om slechte gewoonten af te leren. Je moet er hard aan werken en veel blijven oefenen en er helemaal achter staan om te willen veranderen. Iedereen kent assertiviteit problemen, echter in verschillende gradaties veroorzaakt door verschillende problemen. Opmerkelijk hierbij is dat mensen waarvan je denkt dat ze erg assertief zijn, vaak agressief zijn. Dus niet op een vriendelijk manier zeggen wat ze denken maar eigenlijk hun wil opleggen aan een ander.
Een assertieve reactie geeft geen garantie dat de ander reageert zoals je wilt en geen middel om anderen te laten doen wat je wilt. Je assertief gedragen geeft je de mogelijkheid om rustig en duidelijk te zeggen wat je wilt waardoor je de kans vergroot dat de ander op een voor jou wenselijke manier reageert.
Voor assertief gedrag ligt sub-assertief gedrag. Sub-assertief gedrag is dat je voelt dat je iets moet zeggen of een keuze moet maken, maar dat niet durft. Je zwakt je gevoel of keuze af en gaat akkoord met wat de ander wil. Nog erger is dat je in je hoofd het hele proces, dat je zou willen zeggen, afdraait en je daarbij voor een kort moment goed voelt. De frustratie is dan nog erger omdat je weet en voelt hoe je, je zou willen uiten maar het niet kunt. Je voelt je in een dergelijke situatie niet prettig en bent boos op je zelf en de ander. Het knaagt aan je zelfvertrouwen en je eigen geluk. Het belangrijkste is dat je jezelf prettig voelt bij de genomen beslissing en meestal zal de ander er, wellicht na even slikken, goed op reageren omdat je een eerlijke reactie geeft. Het tegenovergestelde van sub-assertief is agressief, hiermee bereik je niet het gewenste resultaat en je zult er later zelf niet gelukkig mee zijn. Je kunt pas werkelijk assertief zijn als je uiting gebaseerd is op rationele gedachten en niet op irrationele gedachten.
Om te begrijpen hoe je geleerd hebt je te gedragen is het belangrijk te beseffen dat gedrag in het algemeen, of het nu assertief of sub-assertief is, geen op zich zelfstaande gebeurtenis is. Het gedrag hangt nauw samen met wat je denkt in een bepaalde situatie, met ideeën en opvattingen over de werkelijkheid, met verwachtingen te opzichte van anderen en met je eigen gevoelens. De Rationele Emotieve Therapie kan je hierbij helpen om bepaalde situaties duidelijker te krijgen en het verschil zichtbaar te maken tussen rationele en irrationele gedachten. Als je een negatief zelfbeeld hebt, heb je de neiging om in zogenaamde zelfvoedende gedachten en opvattingen te gaan geloven. Je gaat voornamelijk op dingen letten die een bewijs leveren voor je al bestaande negatieve zelfbeeld. Alle positieve dingen worden hierbij vergeten en je dreigt in een negatieve vicieuze cirkel terecht te komen.

Denken
Een belangrijk ander aspect bij assertiviteit is de fout, denken te weten wat de ander (van je) denkt. Je moet niet de illusie hebben dat je helderziend bent. Opvallend is ook dat je veel vaker een negatieve reactie of negatieve beoordeling verwacht van je daden dan een positieve. Andere voorbeelden zijn b.v. als je kritiek hebt op een ander zal hij vast boos worden, of als ik iets positiefs over mezelf zeg zal men mij vast verwaand vinden. Je kunt dus nooit van tevoren weten hoe anderen zullen denken over iets wat je nog niet gezegd of gedaan hebt. Hoe beter dat je iemand kent, des te beter kun je een inschatting maken van zijn reactie, maar met volle zekerheid kun je het nooit zeggen tenzij je het vraagt. Een ander belangrijk aspect is dat je iets wilt bereiken door niet te zeggen wat je bedoelt en toch te geloven in wat je zegt. De meest voorkomende fouten zijn zwart wit denken, overdreven generaliseren en niet luisteren wat anderen zeggen maar alleen naar wat je denkt dat anderen zeggen.

Gedrag
Naast fietsen, lezen, lopen en rekenen leren we in onze ontwikkeling tot volwassene ook andere dingen: hoe je, je hoort te gedragen, wat goed en slecht is, en hoe je naar jezelf en anderen moet kijken. Dit zijn de ideeën, normen en waarden en opvattingen waarmee we ons in het leven laten sturen. Een aantal van deze ideeën en opvattingen kan leiden tot minderwaardigheid gevoelens, sub-assertief of agressief gedrag. Als je ervan uitgaat dat deze ideeën en opvattingen aangeleerd zijn, betekend dat, dat je het ook kunt afleren, dus veranderen.
Non-verbaal gedrag is een belangrijk onderdeel van menselijke communicatie. Lichaamshouding, hoofdbewegingen, handgebaren en oogcontact kunnen ons verbaal gedrag verduidelijken, ondersteunen en het contact met anderen vergemakkelijken.

Irreële opvattingen:

Het is irreëel om te denken dat je het anderen naar de zin moet maken ook al heb je het zelf niet naar je zin
Er bestaat geen goede manier om een ander te doen accepteren wat je wilt. De ander bepaalt zelf wat hij goed of acceptabel vindt.
Het is irreëel om te verwachten dat je vrijwel constant door mensen in je omgeving gewaardeerd moet worden en dat alles wat je zegt door anderen goed, interessant, slim en belangrijk gevonden moet worden en dat het verschrikkelijk is als dat niet gebeurt.
Het is irreëel om te denken dat je dankbaar moet zijn voor alles wat anderen voor je doen ook al is het niet naar je zin, of dat je geen recht hebt om te zeggen wat je leuk vindt ook al betaalt de ander.
Het is irreëel om te denken dat het verschrikkelijk of rampzalig is om afgewezen te worden door iemand die je zelf graag mag.
Het is irreëel om te denken dat er voor ieder probleem een perfect oplossing moet bestaan.

Complimenten
Belangrijk bij assertiviteit is het krijgen en geven van complimenten. De nadruk wordt dan gelegd bij het positieve, het meest verwaarloosde deel van onze manier van leven. Het is bijna normaal geworden om aandacht te besteden aan dingen die we fout doen en dingen die we nog niet kunnen, of die dingen waarvan je nog niet geleerd hebt hoe het moet. Positieve dingen worden vaak als vanzelfsprekend beschouwd, men is vaker geneigd om je te confronteren met negatieve dingen en ook doe je dat, over het algemeen, voor jezelf ook. Het wordt je wel geleerd om aardig te zijn voor anderen en rekening te houden met de gevoelens van anderen maar niet voor jezelf. Iets goed over jezelf vertellen wordt meestal afgedaan als verwaand of egoïstisch. Opmerkingen die hier veel mee te maken hebben zijn:

Goed is pas goed als het altijd goed is.
Ik doe het wel goed maar.
Dank je wel voor het compliment, daar heb ik dan ook hard voor gewerkt.

Kritiek
Het aanleren van je moet anderen niet kwetsen en het niet aanleren van je moet jezelf niet kwetsen heeft vaak tot gevolg dat we ons zelf eerder afkraken voor gemaakte fouten dat we dat doen bij anderen. Voor anderen heb je vaker mee begrip dat voor jezelf en je wilt voorkomen om anderen te kwetsen. Het leren van het uiten van ongenoegens en het leren omgaan met het krijgen van kritiek is een belangrijk aspect bij assertiviteit. Bij mensen die beschikken over weinig zelfvertrouwen gebeurt het vaak dat, bij kritiek van een ander, je het aanvult met andere negatieve gedachten die je over jezelf hebt. Je beschouwt de kritiek van een ander niet als een mening van hem maar als de enige waarheid. Ook bestaat de kans dat bij kritiek van een andere je eigen mening bevestigd wordt, zie je wel ik doe nooit iets goed. Kritiek geven zegt meer over de persoon die de kritiek geeft dan over de persoon waarvoor de kritiek bedoelt is. Iemand die kritiek geeft zegt iets van zijn eigen smaak, ideeën en voorkeuren, die anders zijn dan die van de persoon waar de kritiek op gericht is. Bij ontvangen van kritiek voelen mensen zich vaak aangevallen. Ze gaan zich verdedigen of zich minderwaardig voelen en vergeten te kijken of ze de kritiek begrijpen of het terecht is en of ze er iets constructiefs mee kunnen doen. Het leren om constructiever met kritiek om te gaan, betekent in het dagelijkse leven dat je minder spanning opbouwt.